3 دی 1396
سه شرط ایجابی پژوهش در قرآن

بلخاری  در نشست «اخلاق پژوهش» گفت: از طلب علم، استاد و پشتکار به عنوان شروط ایجابی پژوهش در قرآن نام برده شده است.

نشست «اخلاق پژوهش» ، با سخنرانی حسن بلخاری ریاست انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، اصغر دادبه، عضو هیئت مدیره انجمن آثار و مفاخر و مهدی محقق، رییس هیئت مدیره انجمن مفاخر برگزار شد.

حسن بلخاری رییس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در آغاز سخنانش گفت: مهم‌ترین دلیل پرداختن به اخلاق پژوهش این است که ما در زمانی زندگی می‌کنیم که اخلاق و پژوهش تضعیف شده است و این ایجاد می‌کند که ما در ضرورت پژوهش و اخلاق پژوهش صحبت کنیم.

بلخاری ادامه داد: اخلاق معنایی کلی دارد که شامل آراستن نفس به فضائل و پیراستن نفس از رذائل است. آراستن به فضائل به تنهایی انسان را به قله اخلاقی نمی‌رساند چون خداوند می‌گوید نفس انسان گریزی از پیوستن به رذیلت و فضیلت ندارد. خداوند هم فجور و تقوا را به نفس الهام کرده است. منشا صدور جعل و وضع الهی است بنابراین انسان هم زمان هم باید به تقوا بگراید و هم از فجور خود را بپیراید.

وی با بیان اینکه روح در معرض فجور و تقوا نیست، گفت: اگر اخلاق آراستن فضائل و پیراستن رذائل است، این در عرصه پژوهش چه معنایی دارد؟ در سنت اسلامی برای هر پیشه‌ای فتوت‌نامه‌‌ای داشتیم. برای مثال آهنگران، بنایان، چیت‌سازان و در حدی معماران فتوت‌نامه داشتند که این فتوت‌نامه‌ها دستورالعمل‌های اخلاقی آن حرفه بوده است.

این استاد دانشگاه تهران افزود: فتوت‌نامه‌ها مبنای صحت اخلاقی حرفه‌ها بوده است؛ در تمدن‌ ما هر حرفه‌ای فتوت‌نامه داشته است.

بلخاری ادامه داد: امروز روبروی دانشگاه تهران در حال فروش پایان‌نامه هستند، اخلاق پژوهش کجاست؟ غربی‌ها بیش از ما پایبند به اخلاق پژوهش هستند و اگر استادی بدون ذکر منبع مطلبی را به خود استناد دهد از مراکز علمی کنار گذاشته می‌شود.

وی تصریح کرد: ما سه سال در دانشگاه تهران کسی را داشتیم که از همه چیز خلع شد. ما به نوعی به اخلاق پژوهش نیاز داریم تا به بی‌اخلاقی‌هایی مانند پایان‌نامه‌نویسی‌ها پاسخ دهیم.

بلخاری با بیان اینکه خداوند در سوره کهف شرایط ایجابی پژوهشی را بیان کرده است، گفت: سه شرط ایجابی پژوهش در قرآن عبارت است از طلب علم، استاد و پشتکار. استاد می‌داند در یک قلمرو چه موضوعات حل نشده‌ای داریم. ای کاش هیچ دانشگاهی در ایران اجازه نمی‌داد امثال دکتر محقق و دادبه بازنشسته شوند؛ بزرگانی که باید طرح مسئله کنند بازنشسته شده‌اند.

این استاد دانشگاه تصریح کرد: حضرت موسی(ع) از حضرت خضر طلب کسب علم می‌کند. ویژگی خضر که نماد استاد است، در آیات قرآن اشراف به آینده است. خضر با اشراف به آینده کارهایی را انجام می‌دهد. ما به استاد راهنما نیاز داریم، چون راه را نشان دهد و اگر این اگر به مرحله استادی نرسیده باشد، نمی‌تواند راه را نشان دهد. امروز دانشگاه آزاد و پیام نور دست به دست هم زده‌اند تا ریشه را بزنند. فردی به من می‌گوید که فردی متولد ۶۸ استاد راهنما شده است؛ استاد آینده را می‌داند.

ادب نفس مقدمه ادب کسب دانش است

مهدی محقق نیز در آغاز سخنانش گفت: من در خصوص چیستی اخلاق پژوهش سخن خواهم گفت. اخلاق در فرهنگ اسلامی کلمه‌ای کلیدی است؛ اخلاق در قرآن آمده و خداوند می‌گوید که پیامبر دارای خلق و خوی بزرگ هستی که در فارسی نیک‌خو منعکس شده است. پیامبر اکرم(ص) نیز گفته‌اند که من مبعوث شده‌ام از برای آنکه مکارم اخلاق را تکمیل کنم.

وی تصریح کرد: تعبیر دیگر اخلاق فضائل و در مقابل آن رذائل است؛ فضائل شاخه‌های مختلفی دارد. در کتاب عقل و جهل کافی، فضائل از سپاهیان عقل و رذائل از سپاهیان جهل خوانده شده است. در دانشگاه‌ها باید فضائل اخلاقی حاکم باشد. دانشمندان شیعه و سنی در خصوص آداب و ادب تعلیم و تعلم کتاب‌های زیادی نوشته‌اند و در شیعه کتابی داریم به نام «آداب المتعلمین» که یک دانشجو چه آدابی دارد و حتی آداب کتاب‌خوانی هم در این کتاب‌ها آمده است. در میان اهل سنت نیز «تذکرة سامعه و متکلم فی ادب العالم و المتعلم» نوشته شده است.

محقق تصریح کرد: مزیت ادب نفس و کسب در فرهنگ ما، مشترک بودن کلمه ادب در کسب و نفس است. این ادب امتیاز انسان بر حیوانات است، ادب در زبان انگلیسی واژه متفاوتی برای کسب دانش و نفس دارد. این کلمه در زبان ما مشترک است و کسی که ادب نفس نداشته باشد، ادب کسب دانش نخواهد داشت.

وی تصرح کرد: انسان در محیط علمی باید رعایت معلم را بکند و مراتب علم باید در مراکز علمی حاکم باشد و جاهل بر عالم مقدم نباشد و اعلم باید مقدم بر جاهل باشد. در کتب فقهی و احادیث آمده است که اگر دو نفر بودند که یکی اعلم و یکی اتقی بود، قول اعلم سندیت دارد و نه اتقی؛ استواری یک عمارت را علم تضمین می‌کند و نه تقوا، البته علمی که مزین به تقوا باشد.

محقق افزود: خرید و فروش پایان‌نامه برای مملکتی که چنین سابقه‌ای در علم و فرهنگ داشته، یک ننگ است و این مملکت محکوم به جهل است و گذشت زمانی که ابن‌سینا، رازی و بیرونی داشتیم؛ «علم است کیمای بزرگی‌ها/ شکر کند اگر همه افیونی» علم افیون را به شکر تبدیل می‌کند.

وی تصریح کرد: من حتی در محیط علمی دیدم که دانشجویی در رشته ادبیات، در منابع خود اشاره به کتابی کرده بود که استاد ندیده بود. استاد گفت تو شیادی که از این کتاب استفاده کرده‌ای، تو از فرهنگ دهخدا برداشته‌ای و کتابی به نام مقدمةالادب زمخشری وجود ندارد، در حالی که کتاب منتشر شده است و استاد قضاوت عجولانه کرده بود.

محقق ادامه داد: من کتابی برای انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به نام فیلسوف ری محمد زکریای رازی منتشر کردم. در ضمن ذکر کردن استادان رازی گفتم که برخی گفته‌اند ابو عباس ایرانشهری از استادان رازی بوده است که هم منجم، مهندس و یگانه ماخذ دین بودایی در میان مسلمانان بوده است. ایرانشهر مرکز و قصبه‌ای در نیشابور بود. مرحوم استاد مینوی یک دفعه به من گفتند که شما از مقاله من استفاده کردید و در کتاب‌تان نقل کردید بدون اینکه ماخذ را ذکر کنید گفتم کدام مقاله شماگفتند مقاله ای که در خصوص ابو عباس ایرانشهری در مجله دانشگاه مشهد منتشر کرده ام. من در مرحله اول خاطرم نبود که جواب بدهم. یک روز گذشت که یادم آمد من در سال ۱۳۴۳ کتاب «سیرت الفلسفه رازی» را منتشر کرده‌ام و گفته‌ام ابو عباس ایرانشهری، استاد رازی بوده و پیش استاد مینوی رفتم و گفتم من باید ادعا بکنم که شما مقاله‌تان را در ۱۳۴۶ نوشته‌اید و من در مقاله‌ام پیشتر از شما منتشر کرده‌ام، استاد مینوی ناراحت شد و گفت قرار است به من دکتری افتخاری بدهند و من در آنجا پیش از هر چیز اشاره می‌کنم به این مسئله که اشتباه کرده‌ام و بر قضاوت عجولانه خود نفرین و لعنت می فرستم در حضور حضار مجلس که من می گویم شما استاد همه ما هستید. انسان عالم این طور است که وقتی حق را دید بر باطل پافشاری نمی‌کند؛ استاد مینوی اگر چیزی را نمی‌دانست می‌گفت نمی‌دانم.

رابطه محقق و موضوع تحقیق به مثابه رابطه عاشق و معشوق است

اصغر دادبه سخنرانی بعدی نشست بود که در ابتدای سخنان خود گفت: همه می‌دانیم که در کتب روش‌شناسی، محقق یک ویژگی‌هایی خاص باید داشته باشد که می‌توان آن را به ویژگی‌های ظاهری و باطنی تقسیم کرد. ویژگی‌های ظاهری همه دستور العمل‌هایی است که در کتب منطق و روش‌شناسی به آن تصریح شده است. بدون روش محقق راه به جایی نخواهد برد.

دادبه افزود: در کنار صفات پیدا، صفاتی ناپیدا هم وجود دارد که اگر محقق آن را نداشته باشد ممکن است کاسب باشد و به سر منزل مقصود که هدف پژوهش است نخواهد رسید.

وی تصریح کرد: می‌توان بدون تردید یک محقق را به عاشق و موضوع تحقیق را به معشوق توصیف کرد. اگر چنین رابطه‌ای میان محقق و موضوع تحقیق نباشد، تحقیق کاسبی است. اگر این رابطه بین موضوع تحقیق و محقق برقرار نباشد، اسم آن محقق را بی‌جهت محقق گذاشته‌اند. این رابطه شرط اول تحقیق است. اگر محقق موضوع تحقیق را به مثابه معشوق خود نبیند، راه به جایی نخواهد برد. انسان‌های بسیاری دیده بودند که سیب به زمین می‌افتد، نیوتن هم دید اما قانع نبود که توضیحات سنتی این مسئله را تبیین کند و به دنبال مسئله رفت. عاشق دائمه به معشوق فکر می‌کند، محقق نیز دائما باید به موضوع تحقیق فکر کند و این با عشق حاصل می‌شود.

دادبه تصریح کرد: این تلقی غلط است که فرد باید به دانشگاه برود و تامقطع دکترا ادامه بدهد. دلیلی ندارد که همه به دانشگاه بروند. اگر عشق به موضوع تحقیق بود اخلاق هم هست و شرط اول آن حوصله داشتن و تحقیق کردن است و اگر نبود رونویسی می‌کنیم.

وی افزود: ما برخی داریم که مقالات خیلی کمی دارند. جمع بین کمیت و کیفیت در اساتیدی مانند مهدی محقق کم است. ما مکتب سرعت داریم مانند سعید نفیسی، و مکتب دقت را داریم به رهبری علامه قزوینی. دستاوردهای این دو مکتب بسیار است؛ مهدی محقق جمع میان این دو مکتب است.

دادبه در پایان گفت: اکنون در جایی هستیم که اگر تجدید نظر نکنیم خواهیم باخت و چنان خواهد شد که در خصوص مباحث عقیدتی هم باید خارجی‌ها بنویسند.


ارتباط با ما

آدرس: تهران -خيابان انقلاب -خيابان قدس
خيابان بزرگمهر - پلاک 85

تلفن : 66402882-66970775
پست الکترونيک: isqa.ir@gmail.com